जीवनदलम्

भूमरङ्गः

2007-12-29T21:48:00.000-08:00

कस्यापि गृहम् । पुत्री पठनार्थम् अद्य ग्हतः विश्वविद्यालयं प्रति प्रस्थानं करोति । सा वदति अद्य मम प्रथम-दिनं भविश्यति यस्मिन् अहम् गृहे वासं न क्तवती इति । तदा मातापितरौ बहुखिनौ । तौ रोदनं कुरुतः । परन्तु तस्मिन् समये पुत्री न रोदिति । केवलं यदा शुनकः तस्याः समीपं आगत्य, लघु-चुम्बितानि ददाति, तदा अश्रूनि स्रवन्ति । मम शुनकं जागरूकतया पोषयतु इति सा मातापितरौ प्रार्थयति । तौ अनुमन्यतां । पुत्री खेदेन गृहतः प्रतिष्टति

परेद्यवि पिता पत्नीं वदति तेन शुनकेन गन्तव्यं । सः सर्वदा भषति, सर्वत्र मलिनं करोति, दुर्गन्धं अपि जनयति च । एतस्मिन् गृहे सः न तिष्टतु । माता अपि तथा चिन्तयति वदति च पुत्रीं मा वदाम । वदेम चेत्, सा कुपिता भवेत् । एतेन चिन्तनेन पिता कार्यालयस्य सहयोगिनिं प्रुच्छति यदि भवान् शुनकं इच्छति । सः प्रतिवदति यत् आम् । अतः मतापित्राभ्यां सः शुनकः दत्तः ।

किञ्चित् समयानन्तं पुत्री विरामसमये गृहम् आगच्छति । तदा सा पृच्छति यत् शुनकः कुत्र अस्ति? मता वृतान्तं कथयति । पुत्री बहुकृद्धा दुखिता च । सा मतापितरौ निन्दित्वा सहयोगिनः गृहं गच्छति । क्षम्यताम् मम मातापितरौ मम अनुमतिं विना एतं शुनकं दत्तवन्तौ । अहं तं शुनकं पुनः स्वीकर्तुम् इच्छामि इति । सः सहयोगी शुनकं प्रत्यर्पयति ।

विरामानन्तरं पुत्री प्रस्थिता । शुनकं दृष्ट्वा रोदिति । परन्तु एतस्मिन् समये सा मातापितरौ वदति ताम् कस्मैचित् मा ददातु इति । सा गच्छति ।

परेद्यवि पिता मातरं वदति एतेन शुनकेन गृहं गन्तव्यम् इति । पत्नी अनुमन्यते । शुनकः एकाय मित्राय दत्तः । परन्तु किञ्चित् समयानन्तरं तेन मित्रेण भारतं गतम् । यदा मित्रेण आगतं शुनकस्य प्रतिदानार्थम्, तदा पित्रा उक्तं भवत्याः मातामह्या सह शुनकं त्यजतु । तथा क्तम् । परन्तु किञ्चित् समयानन्तरम् सा मातामही अपि भरतं गच्छति । तस्मिन् समये एव पुत्री विश्वविद्यालयतः विराम-समये आगत्य, कूपिता भूत्वा शुनकं गृहं आनयति ।

शुनकेन पराजितः पिता वदति यत् भवतु नाम...एशः भूमरङ्गः । सः सर्वदा पुनराअगच्छति ।

१२:३५...१:४६...५:१३....

2007-12-24T21:38:00.000-08:00

गतसप्ताहे अहं केषामपि कुटुम्बस्य गृहं गतवती आसम् । सामान्यतया यत्र रात्रौ भोजनार्थं गच्छामि तत्र वासं करोमि । तथा कृतं मया । भोजनं दत्त्वा, सा माता उक्तवती भवती मम पुत्रस्य प्रकोष्टे निद्रातु । सः सानुजः अन्यस्मिन् प्रकोष्टे स्वपिति । सः पुत्रः प्रकोष्टस्य परिचयं क्तवान् अत्र व्यजनम् अस्ति, अत्र दीपस्य पिञ्जः अस्ति, इत्यादः । परन्तु विशेषतया सः उद्दिष्टवान् तत्र उत्पीटिकायां एका घटी अस्ति । अनन्तरं सः प्रदर्शित्वान् यत् यद्यपि दीपः निर्वापितः अस्ति, तथापि रक्तवर्णीयेन प्रकाशेन समयः उपरि भित्त्यां दृश्यते ! एतेन दर्शनेन अहं बह्वी आश्चर्यचिकिता अभवम् । मम आजन्माशा पूरिता इति चिन्तितवती । सर्वदा अहं रात्रौ जागृता भवामि । यदा उत्थिता भवामि, मम मनसि प्रश्नः जायते कः समयः इति । कष्टेन (अहम् उपनेत्रं धरामि अतः बहुवारं यदा उत्थिता भवामि अन्धकारे किं लिखितम् अस्ति घट्याम् इति ज्नातुम् अपि न शक्नोमि) कथंश्चित् घटिं पश्यामि । परन्तु एतया घट्या सा समस्या नास्ति! आ रात्र्यः सुखेन भित्त्यां पस्यन्ती भवितुम् शक्नोमि...परन्तु तर्हि निद्रा नैव जायते !

मम प्रथमः प्रियः

2007-12-17T19:05:00.000-08:00

अद्य कस्यापि ब्लोग् पठनसमये एकस्मिन् विषये मम स्मरणम् अभवत् । मम प्रथमः प्रियः कः आसीत् ? आ बाल्यात् तम्सिन् मम अनुरागः आसीत् । सः कथं लभ्यते, केन प्रकारेण लभ्यते, मम मातुः ज्ञानं विना तस्य आस्वादनं कथं साध्यम् इति चिन्तनं सदा चलत् आसीत् ।

मम बाल्यकाले तस्य परिचयः अभवत् । कथं उत कदा वा इति न स्मर्यते परन्तु मम चतुर्थे अथवा पञ्चमे वर्षे वा स्यात् । तस्मिन् समये अहं सखीनां गृहाणि गन्तुं आरभे स्म । विशेषतया मम एकस्याः सख्याः गृहं यत्र सदा एषः लब्दः । सः सर्वदा उन्नतः कृशः च । अपि च सः किञ्चित् लवणः । आम्रेण मिश्रितः सः बहु रुचिकरः आसीत् ।

परन्तु अनन्तरं मया ज्ञातं यत् यस्य रूपं तथा सर्वदा न भवति एव । तथापि तस्मिन् मम प्रियत्वं वृद्धम् । कदाचित् स्थूलः, कदाचित् श्वेतवर्णीयः, कदाचित् पीतवर्णीयः । येन रूपेण सः आगतः तत् रूपं असमानं भवति स्म । खण्दः द्रवः चूर्णः इत्यादिभिः रूपैः अपि उत्पन्नः सः । यदा सः नासीत्, तदा मया चित्तं यदि सः अभविष्यत् तर्हि एतस्य रुचिः अधिका अभविष्यत् ।

मम माता सदा वदति केवलं अमेरिकाजनेभ्यः एशः रोचते । सा सत्यं वदेत् । अत्र एषः सुलभतया लभ्यते । अत्रत्यजनाः तस्य उपयोगं कर्तुं जानन्ति । अतः अत्र जनाः तस्य प्रियस्य उत्तमगुणान् जानन्ति । परन्तु एकं निश्चितम् एव यत् इतः परं तस्य स्थानं इतिहासे प्रसिद्धम् एव भविश्यति ।

ग्रन्थालयस्य गमनम्

2007-12-04T23:04:00.000-08:00

मम बाल्यकाले अहं बहु समीपस्थं सामाजिकग्रन्थालयं गच्छामि स्म । तत्र बहूनि पुस्तकानि भवन्ति स्म । यदा अहं तत्र गच्छामि स्म तदा सर्वदा बहूनि पुस्तकानि स्वीकृत्य एव बहिः आगच्छामि स्म । यदा कदापि मम माता मां तत्र त्यक्त्वा, सा क्रयणार्थम् आपणं गच्छति स्म । आपणस्य गमनानन्तरं सा मां पुनः आनीय, गृहं नयति स्म । परन्तु यदा मम पिता मां ग्रन्थालयं नयति स्म, तदा सः अपि पुस्तकानि पश्यन् ग्रन्थालये मम प्रतीक्षते स्म । किमर्थं मम पुस्तकस्य पठनस्य रुचिः तावती आसीत् इति विस्मर्यते परन्तु निश्चयेन स्मर्यते यत् प्रतिसप्ताहे मया प्रतीक्षा क्रियते स्म कदा मम माता पिता वा मां ग्रन्थालयं नयति इति ।

अद्य बहुसमयानन्तरम् अहं ग्रन्थालयं गतवती अस्मि । अद्य सायङ्काले यैः सह अहम् इदानीं वासं करोमि ते उक्तवन्तः भगिनि, अत्र समीपस्थः ग्रन्थालयः अस्ति, गच्छाम वा? ततः ग्रन्थालयः गतः । तत्र मम स्मरणम् अभवत् ग्रन्थालयस्य विषये । मम विश्वविद्यालयपठनसमये अहं सर्वदा ग्रन्थालयं गच्छामि स्म, परन्तु तत्र बृहत्- ग्रन्थालयः आसीत् । अतः अनुभवः किञ्चित् भिन्नः एव । तत्र अपि मया अतीव आनन्दः प्राप्तः यतोऽहि शताधिकानि संस्कृतपुस्तकानि सन्ति । सामाजिकग्रनथालयं दृष्ट्वा मम सन्तोषः जातः यतोऽहि मम बाल्यकालस्य सरलेच्छाः सुखकरेच्छाः च स्मृताः ।

सुन्दरं दिनम् प्रतिवेशे अस्ति

2007-12-03T23:05:00.000-08:00

बहुवर्षान् अदृष्ट्वा, अहम् अद्य सेसमी स्ट्रीट् (Sesame Street) च मिस्टेर् रोजर्स् नेबोर्हूड् (Mr. Roger's Neighborhood) च द्ष्टवती । यत्र अहम् इदानीं वासं करोमि, तत्र एकः अस्ति, यः भारतदेषे जन्म वर्धनं च प्राप्तवान् । अतः सः अद्य एतत् किम् इति विचिन्त्य, दूरदर्शने एतौ कायक्रमौ चितवान् दृष्टवान् च । मया अपि चिन्तितं यत् एतत् बहु कालानन्तरम् दृश्यते अतः मया अपि द्रष्टव्यं न्यूनातिन्यूनम् एकं वारम् । तत् दृष्ट्वा, मम बहु आश्चर्यं यतः :

१) कार्यक्रमद्वये पाञ्चालिकाः जनाः चापि सन्ति । परन्तु मया केवलम् पाञ्चालिकानां नामानि स्मर्यन्ते । जानाः विस्मृताः एव । कारणं किम् इति अहं बहु चिन्तितवती । अन्ते एषः निर्णयः जातः । पाञ्चालिकाः बालकेभ्यः बहु रोचन्ते । ताः अधिकं वदन्ती । विचित्ररूपेण आचरन्ति । तेषां वर्णाः बहुप्रसन्नाः । प्रायः मम बाल्यकाले अहम् अपि तान् बहु इष्टवती अतः तानेव स्मरामि इदानीम् । मरणपर्यन्तम् अहम् ओस्कर् च तस्य अवकरिकां च न विस्मरेयम् ।

२) इदानिम् अपि तौ कार्यक्रमौ द्रष्टुम् इच्छामि! तौ बहुहास्यौ । प्रायः इदानीं तयोः दर्शनम् अधिकं रम्यते यतः स्मरणानि प्रियानि एव ।

अमेरिकादेशीयशिशुवैद्याः (American Academy of Pediatrics) वदन्ति यत् अपत्येभ्यः द्वितीयवर्षात् पूर्वं दूरदर्शनस्य अवलोकनं अनुचितम् इति । अहम् अपि अनुमन्ये यतः दूरदर्शनस्य कोऽपि लाभः नास्ति इति मम अभिप्रायः । परन्तु यदा कदापि अहम् ईदृशकार्यक्रमं प्रेक्ष्य चिन्तयामि यदि मम अपत्यानि दूरदर्शनं पश्यन्ति, तर्हि कापि हानिः अपि न भवेत् इति ।

आ मुक्तेः संसारः

2007-11-30T21:50:00.000-08:00

यदा कदापि अस्मत्जीवने ऊहातीताः घटनाः भवन्ति । ताः किमर्थं प्रवृत्ताः अथवा कस्मात् करणात् उत्पन्नाः इति न ज्ञायते । यदा तासां परिणामाः आनन्दमयाः सन्ति तदा सः अवसरः किमर्थम् आगतः इति अचिन्तयित्वा, परिणमाः रम्यन्ते । केचन जनाः चिन्तयेयुः मया भगवान् बहु तोषितः अस्ति अथवा अहम् बहु उत्तमकार्यं कुर्वन् अस्मि अतः एतत् साफल्यं प्राप्तम् इति । तथापि तस्मिन् विषये साधार्णतया कपि चिन्ता न भवति यतोऽहि वस्तुतया दुखं न सोढनीयम् । परन्तु यदा दुर्घटनाः भवन्ति, तदा अस्माकं चिन्तनरीतिः भिन्ना वर्तते । किमर्थम् एवम् अभवत् ? अहं किम् अनुचितम् कार्यं क्तवान् येन एषः प्रसङ्गः उद्भूतः ? कीदृशः भगवान् माम् एवं दण्डयति इति रूपेणा चिन्तनानि उत्पद्यन्ते । एतेषां चिन्तनानां लभाः न सन्ति तथापि ईदृशचिन्तनानि सहजतया आगच्छन्ति ।

श्री अरुणाचलपञ्चरत्नम्

2007-11-28T13:52:00.000-08:00

करुणापूर्ण सुधाब्दे कबलितघनविश्वरूप किरणावल्या
अरुणाचल परमात्मन्नरुणो भव चित्तकुञ्जसुविकासाय ॥ १ ॥

त्वय्यरुणाचल सर्वं भूत्वा स्थित्वा प्रलीनमेतच्चित्रम् ।
हृद्यहमित्यात्मतया नृत्यसि भोस्ते वदन्ति हृदयं नाम ॥ २ ॥

अहमिति कुत आयातीत्यन्विष्यान्तः प्रविष्टयाऽत्यमलधिया ।
अवगम्य स्वं रूपं शाम्यत्यरुणाचल त्वयि नदीवाब्धौ ॥ ३ ॥

त्यक्त्वा विषयं बाह्यं रूद्धप्राणेन रुद्धमनसान्तस्त्वाम् ।
ध्यायन्पश्यति योगी दीधितिमरुणाचल त्वयि महीयं ते ।। ४ ॥

त्वयार्पितमनसा त्वां पश्यन् सर्वं तवाकृतितया सततम् ।
भजतेऽनन्यप्रीत्या स जयत्यरुणाचल त्वयि सुखे मग्नः ।। ५ ॥

सामान्यतया यदा जनैः ज्ञायते यत् एषा सरलसंस्कृतं बोधयति तदा बहुक्लिष्टकराः विचित्राः वा प्रार्थनाः क्रियन्ते । एतत् बहुपुरातनं पत्रं यस्य अर्थं ज्ञातुं पण्डिताः शतवर्षान् पठेयुः कृपया मां पाठयतु अथवा एतत् द्विसहस्रपुटात्मकं संस्कृतेन लिखितं पुस्तकं कृपया अनुवादयतु वा किमपि अशक्यं कार्यं जनाः निवेदयन्ति । परन्तु सद्यः एकं कौतुकवत् अभियाचनम् आगतम् । अत्र समीपे श्रीरमणमहर्षेः भक्ताः प्रतिसप्ताहान्ते स्वाध्ययनार्थं मिलन्ति । तत्र कोऽपि मम परिचितः जनः गच्छन् अस्ति । सः मां सूचितवान् वयम् एकं श्रीरमणमहर्षिणा रचितं काव्यं पठन्तः स्मः । यत् वयं पठामः, तत् आङ्गलभाषया लखितम् अस्ति । अहं देवनागरीलिप्या लेखितुं अप्रयते । तत् एकं वारं परिष्कर्तुं शक्यते किम् इति । अहम् उक्तवती यत् एतस्मिन् विषये स्वल्पम् एव जाने परन्तु द्रष्टुं शक्नोमि । तदा बोधितास्मि यत् एते अतिसुन्दराः श्लोकाः वर्तन्ते। न केवलं सौन्दर्यम् अपि तु एतेषाम् आध्यात्मिकगभीरता अस्ति । एवं बहुश्लोकाः सन्ति यान् वयं साधारणतया न श्रुण्मः । कदापि अन्येषु प्रसङ्गेषु वयं ज्ञातुं शक्नुमः ।

अद्य आरभ्य अहं प्रतिदिनम् एतस्मिन् जालपुटे किमपि लिखामि इति मम चिन्तनम् अस्ति । मम जीवनं बहुशीघ्रतया गच्छदस्ति । मम पिता इव सर्वं विस्मरेयम् इति भयात् एतत् ब्लोग् आरब्धम् अस्ति । एतेन ब्लोगमाध्यमेन कानिचन जीवनदलानि स्मरेयम् इति आशंसे ।

अत्र बहवः दोषाः स्युः । कृपया सूच्यन्तां क्षम्यन्तां च । गच्छता कालेन अभ्यासेन च अहं लेखने सौष्टवम् औदार्यं च प्राप्नोमि इति आशया लिखन्ती अस्मि ।